Arnhem experimenteert met een mensgerichte energietransitie: eerste Europese lessen uit ZERO

Het project sluit aan bij Energie voor Arnhem: de Arnhemse aanpak waarin de gemeente bewoners betrekken bij- en meer zeggenschap wil geven over de energietransitie. De European Urban Initiative publiceert nu de eerste ‘ZERO Zoom-In’, waarin de artistieke en sociaal-ontwerpende aanpak van Bureau Ruimtekoers centraal staat.

Arnhem als Europese innovatieomgeving

ZERO staat voor citiZen-centric Energy gRid Optimization en is in oktober 2025 gestart in Elderveld. Het project wordt geleid door de gemeente Arnhem en is geselecteerd binnen het programma Innovative Actions van de European Urban Initiative (EUI).

Aanleiding is een opgave die in Arnhem en de rest van Nederland steeds urgenter wordt: de energietransitie vraagt veel meer van het elektriciteitsnet, terwijl de capaciteit daarvan beperkt is. ZERO onderzoekt daarom hoe een wijk slimmer met de beschikbare energie en netcapaciteit kan omgaan.

Bijzonder aan ZERO is dat dit niet alleen als technisch vraagstuk wordt benaderd. Technologie, sociale innovatie en ontwerp worden vanaf het begin met elkaar verbonden. In het project werken de gemeente Arnhem, Alliander, Creatief Arnhem, Connectr, ABB, HAN, Radboud Universiteit, Luminis, Social Finance NL, Ruimtekoers, Fillip Studios en andere ontwerpende, maatschappelijke en technische partners samen.

Bewoners van Elderveld zijn daarbij niet alleen doelgroep, maar nadrukkelijk onderdeel van het ontwikkelproces.

Binnen ZERO wordt toegewerkt naar een toekomstbestendig energiesysteem, waarbij het ontlasten van het elektriciteitsnet en collectief handelen rondom energie als twee gelijkwaardige onderdelen worden onderzocht. Dit moet bijdragen aan een net dat groei aankan en een wijk die klaar is voor de volgende stappen in de energietransitie

Concreet werkt ZERO onder meer toe naar een sterke community, slimme energiemanagementsystemen, lokale uitwisseling van energie, een beloningssysteem, digitale tweeling van de wijk en een gezamenlijk ontwikkeld Urban Energy Covenant: afspraken over hoe bewoners en andere betrokkenen in Elderveld samen slimmer met energie en het elektriciteitsnet kunnen omgaan.

Eerst de gemeenschap, dan het energievraagstuk

De eerste Europese publicatie over ZERO zoomt in op een essentieel onderdeel van die aanpak: hoe krijg je bewoners daadwerkelijk betrokken? Bureau Ruimtekoers werkt binnen ZERO vanuit social design, kunst en participatie. Hun vertrekpunt is opvallend eenvoudig: begin niet bij energie, maar bij de mensen die in de wijk wonen.

Zoals artistiek leider Yosser Dekker het in het artikel verwoordt:

"Bij ZERO gaat het om het bouwen van gemeenschappen rond energievraagstukken. Daarvoor zijn ontmoetingen, rituelen en gedeelde waarden nodig. Pas vanuit die basis ontstaat ruimte om het gesprek over energie te voeren”.

Dat leidde onder andere tot Bakje LEUT, een mobiele koffie- en theekar die door Elderveld reist. De kar ontstond niet vanuit een vooraf bedacht energieprogramma, maar vanuit gesprekken met bewoners, die aangaven een laagdrempelige ontmoetingsplek in de wijk te missen.

Vanuit die ontmoetingen ontstaan vervolgens gesprekken over het dagelijks leven — en uiteindelijk ook over energie.Daarnaast organiseert Ruimtekoers mini-straatfeesten en Bouwplaats Zonnestad, waar kinderen en ouders samen een zonnestad bouwen. Ook werd samen met bewoners het spel Welk buurtdier ben jij? ontwikkeld, waarin verschillende dieren symbool staan voor manieren waarop mensen omgaan met energie.

De omweg blijkt waardevol. Via spel, ontmoeting en verbeelding wordt een onderwerp dat technisch of abstract kan voelen onderdeel van een veel natuurlijker gesprek.

Van ontmoeting naar concrete resultaten

De eerste resultaten laten zien dat er beweging ontstaat in de wijk. Bewoners komen op verschillende manieren samen, delen hun ervaringen en zoeken elkaar op rond de uitdagingen die zij ervaren. Zo is er een gemeenschap ontstaan van bewoners die zich verbindt aan energiecoaches en zelf maandelijkse bijeenkomsten gaat organiseren. Deze eerste stappen laten zien dat er ruimte ontstaat voor een andere aanpak: één die vertrekt vanuit de ervaringen, behoeften en kracht van bewoners zelf.

De activiteiten leveren tegelijkertijd kennis op voor de rest van het ZERO-project: verhalen, behoeften, frustraties, ideeën en ervaringen van bewoners worden onderdeel van het onderzoek en de verdere ontwikkeling van technische en organisatorische oplossingen.

Daarmee raakt de aanpak aan een belangrijke ontwerpgedachte binnen ZERO: kennis van bewoners is net zo relevant als kennis van het energiesysteem. De energietransitie vindt immers plaats in hun dagelijks leven.

Jente Poiësz van Ruimtekoers vat die manier van werken mooi samen:

“Every conversation is as important as the other. Even if it is about dogs.”

Juist het investeren in die persoonlijke relaties en ogenschijnlijk kleine gesprekken creëert het vertrouwen dat nodig is om later veel complexere onderwerpen te bespreken.

Ontwerp, kunst en technologie als één innovatieproces

De bredere ambitie van ZERO gaat daarmee verder dan participatie alleen. Het project onderzoekt hoe technische, sociale en ontwerpende expertise vanaf het begin onderdeel kunnen zijn van één innovatieproces.

Dat vraagt ook iets van de samenwerkende organisaties zelf. Technische professionals, beleidsmakers, onderzoekers, ontwerpers en kunstenaars spreken niet automatisch dezelfde taal. De EUI-publicatie beschrijft dan ook hoe partners binnen ZERO moeten leren om elkaars perspectieven beter te begrijpen en de kennis uit de wijk daadwerkelijk te verbinden aan de technische ontwikkeling.

De komende periode wordt die verbinding steeds concreter. Bewoners worden betrokken bij vervolgstappen rond slimme energiemanagementsystemen, energie delen en de mogelijke ontwikkeling van een energiecoöperatie.

Daarmee wordt Elderveld niet alleen een plek waar nieuwe energietechnologie wordt getest, maar ook een Europese leerpraktijk voor een bredere vraag: hoe organiseren we een energietransitie die technisch werkt én waarin mensen daadwerkelijk mee kunnen doen?

De eerste ZERO Zoom-In van de European Urban Initiative laat zien dat het antwoord misschien begint op een onverwachte plek: niet bij het elektriciteitsnet, maar bij een kop koffie, een ontmoeting en het serieus nemen van de kennis die al in een wijk aanwezig is.

Lees hier eerste ZERO Zoom-In van European Urban Initiative.

ZERO is een samenwerking partijen: Gemeente Arnhem, Alliander, Creatief Arnhem, Connectr, ABB, HAN University of Applied Sciences, Radboud Universiteit, Bureau Ruimtekoers, Vormforensen, Fillip Studios, KRAFT Arhictecten,Ecoforma, Social Finance NL, Yuma, Rosalie Apituley, en ROCC Legal

ZERO wordt ondersteund door de European Urban Initiative (EUI), een initiatief van de Europese Unie dat steden ondersteunt bij het ontwikkelen, testen en delen van innovatieve oplossingen voor stedelijke vraagstukken.

Voor meer informatie, interviewverzoeken of beeldmateriaal

zischa@creatiefarnhem.com

Fotocredits: Samira Souhoka & Cecile Bok // Bureau Ruimtekoers.