De energietransitie begint met luisteren: De Vormforensen over Project ZERO

Vanuit Creatief Arnhem werken Anne-Marie en Annelou van De Vormforensen aan deze uitdaging. Met hun achtergrond in grafisch ontwerp en onderzoek ontwikkelen zij een visuele identiteit en communicatiemiddelen waarin verhalen en perspectieven uit de wijk een plek krijgen. Hun uitgangspunt: niet vooraf bepalen hoe de energietransitie eruit moet zien, maar eerst begrijpen wat er leeft.

Ontwerpen vanuit maatschappelijke betrokkenheid

De Vormforensen is ontstaan vanuit een gedeelde interesse in de relatie tussen inhoud en vorm. De studio bestaat tien jaar en werkt voornamelijk aan maatschappelijke vraagstukken op het gebied van duurzaamheid, regeneratie (het herstellen en versterken van natuurlijke en sociale systemen) en sociale verandering.

Voor de ontwerpers is grafisch ontwerp meer dan vormgeving alleen. “Het ontwerp is echt een tool of een gereedschap om verhalen en perspectieven zichtbaar te maken of verhalen in een ander daglicht te zetten,” vertelt Annelou. Ontwerp is daarmee niet alleen het eindresultaat, maar ook een manier om maatschappelijke vraagstukken vanuit een ander perspectief te bekijken.

Grafische antropologie: eerst begrijpen, dan ontwerpen

Binnen Project ZERO werken De Vormforensen met een methode die zij grafische antropologie noemen. Ze onderzoeken hoe mensen communiceren, welke (beeld)taal ze gebruiken en welke perspectieven er in een wijk bestaan. Daarvoor gaan ze de wijk in, voeren gesprekken met bewoners en energiecoaches en organiseren workshops.

“Er wordt over wijken soms best plat gesproken,” legt Anne-Marie uit. Er wordt vaak gesproken over een ‘goede’ of een ‘slechte’ wijk. Daarmee wordt al snel een oordeel gevormd en gaat de diversiteit binnen een wijk verloren. Mensen stoppen elkaar heel makkelijk in hokjes. “Wij proberen juist met meer nuance naar die verschillende verhalen te kijken.”

In Elderveld lopen de ervaringen met energie sterk uiteen. Sommige bewoners kunnen hun woning verduurzamen, terwijl anderen vooral bezig zijn met de vraag hoe ze de energierekening kunnen betalen. Er zijn huishoudens die de verwarming nauwelijks aanzetten vanwege de kosten. Ook dagelijkse gewoonten en persoonlijke voorkeuren beïnvloeden hoe mensen energie gebruiken.

“Er is niet per se één toekomst waar iedereen naartoe jaagt,” vertelt Anne-Marie. “De toekomst is meervoudig.” Die gedachte is haar bijgebleven uit het werk van Sietske Veenman, onderzoeker aan de Radboud Universiteit en partner in het project. In haar onderzoek houdt Veenman zich bezig met toekomstverkenningen. Ze benadrukt dat er niet één toekomst bestaat, maar dat er verschillende toekomstbeelden naast elkaar bestaan. Welke toekomst werkelijkheid wordt, hangt mede af van de keuzes die we vandaag maken.

Die gedachte is ook belangrijk wanneer je met bewoners aan de toekomst van een wijk werkt. Niet iedereen heeft dezelfde wensen, behoeften of verwachtingen. Een boodschap moet daarom aansluiten bij de verschillende situaties en perspectieven van bewoners.

Ontwerpen mét de wijk

Een concreet voorbeeld van die aanpak is het lettertype dat De Vormforensen voor Project ZERO ontwikkelen. Ongeveer vijftig bewoners hebben hieraan bijgedragen. Tijdens workshops experimenteerden zij met vormen die ze uit de wijk hebben gehaald die de ontwerpers vervolgens vertaalden naar bruikbare letters. Daarbij houden De Vormforensen de regie over het ontwerp. Bewoners leveren ideeën en inzichten aan; de ontwerpers zorgen dat die samenkomen in een lettertype dat ook in de praktijk werkt. Het lettertype Door Elderveld, werd ontwikkeld in samenwerking met ontwerper Kasper Quaink.

Het resultaat kunnen bewoners straks zelf downloaden en gebruiken. Zo ontstaat een visuele identiteit waaraan de wijk daadwerkelijk heeft bijgedragen. De workshops leveren bovendien nieuwe ontmoetingen op. Bewoners en ontwerpers leren elkaar beter kennen en ontdekken samen welke initiatieven er al in Elderveld bestaan.

Van abstract beleid naar heldere communicatie

Binnen Project ZERO werken ontwerpers, technici en beleidsmakers samen. Toch geven zij soms verschillende betekenissen aan dezelfde woorden. Om dat zichtbaar te maken, organiseerden De Vormforensen een woordenbingo. Deelnemers onderzochten hoe zij veelgebruikte begrippen interpreteren; de inzichten werden gebundeld in een lexicon.

Ook richting bewoners vraagt communicatie om een vertaalslag. Begrippen als energietransitie en netcongestie kunnen abstract blijven. De Vormforensen zoeken daarom naar verhalen en beelden die aansluiten bij wat mensen in hun dagelijks leven herkennen. Zo begint begrijpelijke communicatie niet bij het vinden van de juiste slogan, maar bij de vraag wat een onderwerp voor iemand betekent.

Ruimte voor verschillende perspectieven

Niet iedereen staat vanzelfsprekend open voor de energietransitie. De ontwerpers vinden het daarom belangrijk om te onderzoeken waar weerstand vandaan komt. Financiële zorgen, eerdere ervaringen of het gevoel dat beleid ver van de dagelijkse werkelijkheid afstaat, kunnen daarbij een rol spelen.

“Je wilt ook weten: waarom is die weerstand er? En waar komt die vandaan?” vertelt Annelou. Door die vraag serieus te nemen, wordt weerstand niet alleen een obstakel, maar ook een manier om te ontdekken wat er nodig is om verandering beter te laten aansluiten.

Daarom stellen de ontwerpers zichzelf ook de vraag wat bewoners terugkrijgen voor hun bijdrage. “Als wij daar iets gaan halen, wat gaan we dan terugbrengen?” De ontwerpers willen dat gesprekken en workshops niet alleen informatie opleveren voor het project, maar ook iets kunnen betekenen voor de wijk, bijvoorbeeld door nieuwe contacten te leggen of lokale initiatieven zichtbaarder te maken.

Een verandering die verder reikt dan het project

Met hun aanpak laten De Vormforensen zien dat grafisch ontwerp meer kan zijn dan een visuele laag over een bestaand plan. Het kan helpen om verhalen zichtbaar te maken, gesprekken op gang te brengen en complexe veranderingen begrijpelijker te maken.

Juist door te luisteren, te verbinden en verschillende perspectieven serieus te nemen, kan verandering ontstaan die niet alleen technisch werkt, maar ook maatschappelijke betekenis krijgt.