‘People, Social Innovation & Design — technology is ready; design and people make the difference’ - European New Power Summit

‘We moeten met elkaar een nieuwe toekomst inrichten waarin de beschikbare energie op de juiste manier wordt verdeeld’

Hieronder de takeaways van alle sprekers van de ‘track’, die uit drie sessies bestond. Een sneak peak: ‘The real flexibility in the grid doesn’t come from batteries or algorithms, but rather from people and how they use energy.’

Sessie 1: Power to the People: Wie bezit de energietransitie?

‘Ik was tijdens de sessie onder de indruk van de hoeveelheid bewonersinitiatieven en de energie die mensen daarin stoppen’

Geïnspireerd door de documentaire We the Power: The Future of Energy is Community-Owned van Patagonia Films (over gemeenschappelijke energie-initiatieven in Europa) ging deze sessie over eigenaarschap, macht en samenwerking. Wie heeft de regie over ons energiesysteem? En hoe zorgen we ervoor dat het eerlijk, inclusief en democratisch is?

‘Tijdens deze sessie duiken we in nieuwe vormen van samenwerking tussen gemeenten, netbeheerders, ontwerpers, gemeenschappen, bedrijven en overheden. Want de toekomst van energie vraagt niet alleen om technische innovatie, maar juist ook om een nieuwe manier van samenwerken, sociale innovatie en verbeeldingskracht.’

Wat haalden de sprekers uit de sessie en elkaars verhalen?

De vraag is wie de regie krijgt’

Thomas Hoppe, hoogleraar Duurzaamheid van landelijk-stedelijke energiesystemen aan de Universiteit Twente (UT): ‘Momenteel zijn de ‘assets’ van energiesystemen in handen van verschillende partijen, zowel uit de private sector, de (semi)publieke sector, maar ook steeds meer in handen van burgers en burgercollectieven. Laatstgenoemde zijn in de laatste jaren steeds beter georganiseerd en geprofessionaliseerd. Ze hebben hun eigen belangenverenigingen, zowel regionaal, landelijk als op EU-schaal. Hun streven is dat het aandeel van de energieproductie dat in handen is van burgers en burgercollectieven in de komende jaren sterk gaat stijgen; de verwachting is dat de helft van EU-burgers in 2050 hun eigen (hernieuwbare, duurzame) energie zal opwekken.

Maar op het moment is het, zoals gezegd, nog niet zo dat zij het eigenaarschap van de transitie ook in eigen handen hebben. Daarvoor is gecoördineerde actie en samenwerking tussen partijen uit verschillende sectoren essentieel. De vraag is wie de regie krijgt.

Ik was aangenaam verrast door de hoge opkomst tijdens de sessie en discussies die er naderhand werden gevoerd. Vooral over de rol van overheden – vooral gemeenten – en netbeheerders ten opzichte van energiecoöperaties die hun eigen duurzame energieprojecten willen ontwikkelen, exploiteren en aangesloten willen worden op het elektriciteitsnet (wat vaak nog problematisch is).

Want energiegemeenschappen en -coöperaties kunnen nog zo enthousiast, ambitieus en professioneel zijn, ze kunnen het niet alleen. Zij zijn afhankelijk van energiemarkten, maar ook van de welwillendheid van andere partijen, zoals netbeheerders, beleidsmakers (die beleidskaders stellen) en overheden die beleid uitvoeren. Maar ook samenwerking tussen genoemde partijen met innovatieve marktpartijen en kennisinstituten verdient aandacht.

Mijn afdronk: stel de burger meer centraal en denk niet alleen aan technocractische techno-economische oplossingen. Zet -niettemin- in op toepassing van meer decentrale systemen met batterijopslag en de holon-gedachte* (het werk van Auke Hoekstra) en koppel dat aan rechtvaardige, inclusieve, sociale doelstellingen. De energietransitie is vooral ook een maatschappelijke transformatie. Niemand moet uiteindelijk achtergelaten worden, zeker niet de toekomstige generaties!’

*) In de energietransitie verwijst een ‘holon’ naar slimme, zelfstandige energie-eenheden of -gemeenschappen die lokaal hun energie beheren, maar wel samenwerken binnen het bredere energienet.

‘Stel de burger meer centraal en denk niet alleen aan technocractische techno-economische oplossingen’

‘Juist in [dat] ongemak zit de weg naar voren’

Yosser Dekker, oprichter Ruimtekoers dat meewerkt aan Project ZERO (citiZen-centric Energy gRid Optimization) in de wijk Elderveld in Arnhem, waarbij bewoners samen met technologie technologie én creatieve professionals onderzoeken hoe ze het bestaande energienetwerk beter en efficiënter kunnen gebruiken: ‘We hebben een nieuwe taal nodig. Maar simpelweg een nieuw woord bedenken voor de ‘energietransitie’ is mijns inziens niet the way to go. Laten we die vraag stellen aan de inwoners van Elderveld. Laten we hun taal serieus nemen. En vooral hun kennis over energie in de wijk. Dat proberen we al te doen met ZERO. Dat is misschien ongemakkelijk voor professionals, want: ‘Komen ze wel met de juiste antwoorden?’ Of: ‘Wat heb ik dan nog te doen?’ Maar juist in dat ongemak zit de weg naar voren.’’

Een beperkte kijk

Marieke Rietbergen, adviseur Creatieve Ecosystemen & Systemisch Co-Design: ‘De energietransitie wordt op dit moment ‘geowned’ door bedrijven en organisaties die vooral vanuit efficiency in technologie denken en een beperkte kijk hebben op hoe een andere besteding van middelen tot snellere acceptatie ervan kan leiden. De energietransitie zou wat mij betreft ‘geowned’ moeten worden door de toekomst-verbeelders, de natuur en toekomstige generaties. Zij die zoeken hoe de energietransitie bijdraagt aan een prettige leefomgeving, in plaats van de planeet uit te putten.

Ik was tijdens de sessie onder de indruk van de hoeveelheid bewonersinitiatieven en de energie die mensen daarin stoppen. En verder dat de aanwezigen oprecht aan het zoeken waren naar hoe bewoners een grotere rol kunnen krijgen, juist omdat dat tegen de stroom en daarmee veel weerstand (ook van wet- en regelgeving) ingaat.

Om de stille meerderheid mee te krijgen mag, of nee moet er veel aandacht gaan naar hoe het beter, leuker, mooier en toegankelijker kan dan nu het geval is, voor mensen en hun omgeving.

Of ik nog een beter woord voor energietransitie heb? Poeh, in elk geval niet iets waar verandering in zit, want dat wekt weerstand op. Energieontwikkeling. Ontwikkeling van energie-leefomgeving. Versterken natuurlijke energiebasis. Geen briljante vindingen, maar hier zou inderdaad best eens lekker op gewerkt/gekauwd mogen worden!’

Sessie 2: A Beautiful Energy Future: Hoe ontwerpen we systemen die mensen omarmen?

‘The energy transition can also reduce geopolitical dependencies’

Stel je voor: energiesystemen die niet alleen werken, maar waar mensen ook op kunnen vertrouwen en waar ze blij van worden.

‘Tijdens deze sessie verkennen we hoe design, verbeelding en storytelling de energietransitie tastbaarder en aantrekkelijker kunnen maken. Van esthetiek tot vertrouwen, en van technologie tot gedragsverandering. Hoe creëren we een energiesysteem dat werkt én gewaardeerd wordt?’

We stelden de vier sprekers na afloop deze drie vragen:

Wat is jouw specifieke kijk op de energietransitie?

Wat is jouw belangrijkste boodschap aan stakeholders, aan hen die aan de knoppen zitten, voor [versnelling van] de energietransitie?

En moet de transitie (lees: onze band met energie) op langere termijn ook zichtbaar blijven? Of ontstaat er dan weer een nieuw normaal, waardoor het bewustzijn begrijpelijkerwijs weer wegzakt, of moeten we dat koste wat het kost voorkomen?

‘We can design the future’

Ruby Schaap, als social designer verbonden aan Bright, ‘research & development laboratory for our living environment/surroundings’:

1. ‘The future is unknown, but we can design it. If we want to create a beautiful energy future, we must take multiple perspectives into account. Different perspectives, places, and people lead to a more diverse and resilient energy system.

As a result, the future energy system may look very different in the East of the Netherlands than in the West for example. These differences are reflections of local needs, resources, culture, and ambitions. Through design, we can create energy infrastructures that are understandable and meaningful.

Rather than treating energy infrastructure as invisible black boxes, we can make it visible and relatable. Energy infrastructure can become something that people recognize, participate in, and take pride in—a representation and even a celebration of the relationship between energy, place, and society.’

2. ‘The energy transition is not merely a technological shift but a societal transformation. Accelerating this transition requires an integral approach that considers social, environmental, spatial, and economic dimensions together rather than in isolation.

New energy infrastructure can be much more than a means of producing and distributing energy; it can also create broader societal value. It can strengthen communities through energy cooperatives and local ownership. It can contribute to greener streets and neighborhoods, helping to reduce urban heat and create more livable environments. It can also reduce geopolitical dependencies through the energy technologies we choose and the materials on which they rely.

These opportunities emerge when energy challenges are approached as part of a larger societal system rather than as standalone technical problems.’

3. ‘Our relationship with energy is an inherent part of being human. It is as simple as the food we eat and as complex as the societies we build. The goal of the energy transition is not to maintain permanent awareness of energy itself, but to create a just and sustainable society. Awareness is a means to achieve that goal, and it may fade as new practices become normalized.

However, understanding should remain flexible and resilient, as the future is not static either, but an ongoing process of change. So yes, to live within planetary boundaries and upholding principles of justice, society must retain the capacity to reflect on and adapt its relationship with energy as new challenges and opportunities emerge/arise.’

‘We zitten in een perfecte storm’

Harmen Lücker, directeur Firan Decentrale Netten (onderdeel van netbeheerder Alliander):

1. ‘We zitten in een ‘perfecte storm’: de energietransitie is complex, versnelt tegelijkertijd snel en is voor veel partijen steeds minder te overzien. Het energiesysteem is daardoor voor heel veel mensen een black box geworden. De opgave is om die black box stap voor stap open te breken en energie zichtbaar en begrijpelijk te maken, zodat inzicht niet alleen onzekerheid wegneemt, maar ook trots en draagvlak kan creëren rond het eigen energiesysteem. Er ligt een grote kans!’

2. ‘De beweging van centraal naar decentraal staat of valt met vertrouwen en draagvlak. Zonder vertrouwen geen samenwerking, zonder samenwerking geen structurele oplossing voor netcongestie. Het zichtbaar maken van energiestromen, beperkingen en afhankelijkheden is geen communicatievraagstuk, maar een randvoorwaarde om van onzekerheid naar ‘n gezamenlijke oplossing te komen. Ik zou het als volgt willen samenvatten: “Zonder gedeeld begrip van het systeem blijft samenwerking een intentie in plaats van een echte oplossing.”’

3. ‘Een nieuw normaal van decentrale energiesystemen komt er zeker, maar niet op korte termijn en niet vanzelf. We zitten nog midden in een transitiefase waarin experimenteren, leren en bijsturen nodig zijn – voordat het systeem echt volwassen, robuust en betrouwbaar functioneert.’

‘A fundamental shift in societal thinking’

Zoltan Nagy, professor Building Services en hoofd van het Intelligent Environments Laboratory aan de Technische Universiteit Eindhoven (TU/e):

1. ‘The energy transition is not a technical challenge anymore. Moving to a distributed energy system where we all own and operate our energy supply requires a fundamental shift in societal thinking. The real flexibility in the grid doesn’t come from batteries or algorithms, but rather from people and how they use energy.’

2. ‘Transitioning to a decentralized low-carbon energy system is infrastructure development. It requires visionary thinking rather than slow-stepping and hoping for market-based solutions. It is dangerous, if not naive, to expect that markets alone will deliver the required fundamental changes, because markets optimize for short-term returns, not for generational responsibility. We built roads, railroads, and dikes not because the business case was obvious, but because it was the right thing to do. The societal cost of going too slow will far outweigh the investment required to go fast.’

3. ‘During the transition, visibility is needed to increase awareness. But visibility by itself should not be the goal, but ownership should. We don’t think about roads every day, but we’d notice instantly if they disappeared. Distributed energy should become the same: deeply embedded, collectively owned, and so obviously part of how society functions that letting it deteriorate becomes unthinkable.’

‘We built roads, railroads, and dikes not because the business case was obvious, but because it was the right thing to do. The societal cost of going too slow will far outweigh the investment required to go fast’

Een weerbare toekomst

Mendel Broekhuijsen, designer en medeoprichter Ecoforma Fair Sustainable Design Consultancy (en strategic design advisor Creatief Arnhem):

1. ‘De energietransitie gaat iedereen aan en om te zorgen dat we een eerlijke transitie doormaken moeten we de doelgroepen meenemen in onze projecten en plannen, en ervoor zorgen dat de oplossingen gelijkheid in de hand werkt in plaats van ongelijkheid versterkt. Dat is ook de kracht van de sociale innovatie van project ZERO, waar we met een groot consortium ontwerpers en onderzoekers de doelgroepen die normaal gesproken geen stem krijgen in de energietransitie actief opzoeken en betrekken.’

2. ‘Energietransitie gaat maar een klein stukje over technologie. Het gaat veel meer over mensen, hun gedrag, hoe we samen willen leven met elkaar, hoe de samenleving eruit moet gaan zien, hoe we een weerbare toekomst kunnen bouwen met elkaar. Want dat er technologische oplossingen zijn om alles op te lossen zal best, maar als die technologie niet aansluit bij de wens, mogelijkheden en leefwereld van haar gebruikers zal het niet omarmd worden.’

3. ‘Ik denk dat we met elkaar een nieuwe toekomst moeten inrichten waarin de beschikbare energie op de juiste manier wordt verdeeld. Ik hoop dat we dat zo kunnen doen dat we er niet meer over na hoeven denken maar dat energie een vanzelfsprekende luxe is voor iedereen. Net als de riolering, schoon drinkwater. Ik hoop dan ook dat welvaart uiteindelijk betekent dat iedereen zonder (geld)zorgen alle basisvoorzieningen tot haar/zijn/hun beschikking heeft en er wel bij vaart.’

‘We moeten met elkaar een nieuwe toekomst inrichten waarin de beschikbare energie op de juiste manier wordt verdeeld’

3. Energy systems inspired by nature: Wat kunnen we leren van 3,8 miljard jaar R&D?

‘Ik denk dat de energietransitie uiteindelijk een consumptieprobleem is’

De natuur heeft miljarden jaren geëxperimenteerd met netwerken, diversiteit en cirkelvormige recyclestromen. Wat als we de natuur ‘nadoen’ en die principes toepassen op onze energietransitie?

‘Tijdens dit interactieve Nature Principles Lab verkennen we drie sleutelprincipes uit de natuur: diversiteit, flow en netwerken. Hoe kunnen we biomimicry – een innovatiemethode waarbij de natuur wordt gebruikt als inspiratiebron om menselijke problemen op te lossen – gebruiken om energiesystemen te ontwerpen die technisch werken, én meebewegen met hun omgeving?’

Wat haalden de twee sprekers uit de sessie?

In de natuur bestaat geen energietransitie-probleem

Lilian van Daal, productontwerper en biomimicry specialist: ‘Als ik de energietransitie vanuit biomimicry (een samentrekking van de Griekse woorden bios, leven, en mimesis, imiteren, red.) bekijk, begin ik niet bij de technologie, maar bij de vraag waarom we zoveel energie nodig hebben. De natuur vergroot nooit eerst de capaciteit, maar vermindert eerst de vraag, verhoogt efficiëntie en werkt vanuit het geheel. Waarom hebben we eigenlijk zo’n enorme energievraag? Zijn we eraan verslaafd? Omdat het er simpelweg is? Is het niet interessanter om te kijken naar energie-efficiëntie en gedrag?

In de natuur bestaat namelijk geen energietransitie-probleem. Ecosystemen gebruiken alleen de energie die beschikbaar is en bufferen en spreiden die op slimme manieren. Eerst wordt de efficiëntie verbeterd, voordat de capaciteit wordt vergroot. Daarnaast werkt alles samen en in feedbackloops.

Ik denk dat de energietransitie uiteindelijk een consumptieprobleem is. We gebruiken te veel, te piekgericht en te lineair. Hoe zou een ecosysteem dit oplossen? Hier twee voorbeelden waar ik in eerste instantie naar zou kijken:

- Energiemanagement baseren op een ecosysteem (collectief gedrag): de natuur kent geen piekbelasting. Energie wordt verspreid, opgeslagen in veel kleine buffers en slim verdeeld.

- Geen energie verspillen, maar gebruik maken van bijvoorbeeld passieve koeling zoals termietheuvels dit doen in plaats van airco’s als lapmiddel of symptoombestrijding.

Zo zijn er natuurlijk nog heel veel interessante en innovatieve oplossingen te bedenken geïnspireerd op de natuur die ons energieverbruik zouden kunnen verminderen.’

‘Wanneer we een conventioneel zonnepaneel vergelijken met het zonnepaneel van de natuur (een blad) wordt duidelijk hoeveel meer er mogelijk is’

Saskia van den Muijsenberg, oprichter BiomimicryNL: ‘De natuur is geen bron, maar onze mentor’: ‘De natuur doet al 3,8 miljard jaar aan onderzoek en ontwikkeling. Biomimicry leert ons niet alleen naar afzonderlijke organismen te kijken, maar vooral naar de principes die al het leven succesvol maken. Wanneer we een conventioneel zonnepaneel zouden vergelijken met het zonnepaneel van de natuur (een blad) wordt duidelijk hoeveel meer er mogelijk is.

Een blad vangt niet alleen zonlicht op. Het slaat energie op, transporteert voedingsstoffen via een efficiënt vertakt netwerk, draagt bij aan de waterkringloop, ondersteunt biodiversiteit en wordt aan het einde van zijn levensduur voedsel voor nieuw leven. Het functioneert als onderdeel van een groter systeem.

Ons biomimetische zonnepaneel – een toekomstvisie vooralsnog – volgt dezelfde logica. Een bladader-achtig netwerk transporteert stroom efficiënt door het systeem. Nanostructuren geïnspireerd op vlindervleugels maximaliseren lichtabsorptie vanuit verschillende invalshoeken. Een lotus-geïnspireerde toplaag zorgt voor zelfreiniging zonder onderhoud. Door heliotropisme, zoals bij zonnebloemen, beweegt het paneel mee met de zon voor een optimale opbrengst. Overtollige energie wordt lokaal opgeslagen in een ondergronds systeem dat functioneert als de wortels van een plant.

Het paneel past zich aan aan lokale omstandigheden, ondersteunt biodiversiteit en is ontworpen voor volledige circulariteit. Aan het einde van zijn levensduur wordt het geen afval, maar grondstof voor een volgende cyclus.

Het resultaat is geen technisch object dat wordt toegevoegd aan een landschap, maar een energie-producerend systeem dat zich gedraagt als een organisme: adaptief, circulair, veerkrachtig en levensbevorderend!’

Fotografie: Michele Giebing